Page 52 - ANADOLU SANAYİ DEVRİMİ
P. 52
Sonuç olarak Bîrûnî’nin “medeniyet bilim anlayışı önemli bir rol oynamıştı.
teorisi”nin ana unsurları, Doğu’da İslâm Bu bölgede İslâm’ın kabulüyle birlikte
dünyasında yaşanan tarım ve ticaret dev- Sâmânîler (819-999), Karahanlılar (840-
rimiyle sağlanan iktisadi gelişime dayalı 1212), Gazneliler (963-1163), sonra da
zenginleşmenin meşru yollarını ortaya Selçuklular (1040-1299) öncelikle med-
koyan iktisadi, dinî ve felsefi zemini orta- reseler kurarak birçok ilim adamı yetiş-
ya koymaktaydı. İnsan meşru yoldan ol- tirmiş; böylece dünya medeniyetinin ge-
mak kaydıyla sadece maddi ihtiyaçlarını lişimine de büyük etki ve katkı yapmıştı.
değil, aynı zamanda manevi ihtiyaçlarını Sâmânîlerin yerini alan Karahanlılar dö-
da karşılamalıdır. Meşru/helal kazanç ol- neminde Otrarlı (Fârâblı) Fârâbî (870-
ması ve ihtiyaçtan fazla kazancının zeka- 951), Gazneliler döneminde, Gaznelilerin
tını vermesi kaydıyla insanlar fazla üretip Başmüderrisi Hârizmli Bîrûnî (973-1048)
kazanabilir. Böylece maddi ve manevi sa- ve çağdaşı Buharalı İbn Sînâ (980-1037),
adete de erebilir. Selçuklular döneminde, Selçukluların
Başmüderrisi Horasanlı Gazzâlî (1058-
İnsanların maddi ve manevi ihtiyaçlarını
karşılayarak saadete erdiği bu “medeni- 1111) gibi birçok İslâm âlimi, bu böl-
yet teorisi” ile Orta Asya’da Müslüman gedeki büyük âlimlerin yönettiği med-
Türklerin öncülüğünde yaşanan tarım reselerde yetişmiş ve önemli eserleriyle
ve ticaret devriminin sonuçlarını büyük dünyayı etkilemişlerdi.
bir vukufla değerlendiren, helal kazancı Tarım ve ticaret devriminin yaşandığı
ve yardımlaşmayı överek iktisadi-sosyal Mâverâünnehir, Fergana bölgesi ile gü-
gelişime çok önemli katkılar sağlayan neyde Hindistan ve batıda Horasan böl-
önemli araştırmacıların başında kuşku- gesinin tamamına hâkim olarak kurulan
suz “asrın müceddidi” unvanıyla anılan Gaznelilerin (963-1163) ilimde de ileri
Bîrûnî (973-1048) gelmektedir. Bu iktisa- giderek Sultan Mahmud döneminde kur-
di gelişmeyle güç ve kudrete erişen dev- duğu Gazne medreselerinin başmüderrisi
letler insanlığa faydalı yönde iyiye doğru Bîrûnî idi. Bîrûnî, 1040 Dandanakan Sa-
yönlendirilmeseydi, gücü eline geçiren vaşıyla Gazne devletinin Batı toprakları
Moğolların medeniyetleri yok etmesi Selçuklu hâkimiyetine girdikten sonra
veya kapitalizmin güçlenmesiyle Batı’nın da 1048'deki vefatına kadar bu medrese-
dünyayı sömürgeleştirmesi gibi insanlığa lerde hem İslâm medeniyeti hem de Batı,
fayda sunan değil, insanlığı yok eden fe- Orta Asya, Türk, Hint ve Çin medeni-
laketlere yol açılabilirdi. yetleri üzerine mukayeseli araştırmalar
yapmaya devam etmiş ve araştırmalarını
Bölgede yaşanan iktisadi dönüşüm, bü-
yük bir medeniyet dönüşümüne yön- eserler halinde yayınlamıştır.
lendirilerek İslâm medeniyeti dünyanın Aşağıda dokuzuncu alt başlıkta “doku-
gelişiminde yüzyıllar boyunca büyük bir zuncu ek” olarak verdiğimiz Bîrûnî’nin
rol oynadı. Bu medeniyet dönüşümünün 1041 yılı civarlarında tamamladığı el-
kökeninde medreseler yoluyla yayılan
TEDARİKÇİ VAKIF İŞLETMELERİNİN ORTAYA ÇIKIŞI - 51
