Page 34 - ANADOLU SANAYİ DEVRİMİ

yapılabilen sabit ticaret merkezleri yer oluşturduğu etrafı surlarla çevrili “sur-
almaya başlamıştı. İpek Yolu şehirlerini lu şehirler” olarak ortaya çıkmıştır. Bu
ortaya çıkartan köy ve kasabalar, şehir “surlu şehir”ler hızla “kale-şehir”lerin
kurulduktan sonra artık İpek Yolu şehir- yerini alarak öncelikle İpek Yolu üzerin-
lerinin etrafında çiftçilik ve hayvancılık de gelişmişlerdir.
yapılan tedarikçi köyler ile “şâristan” de- Tarımdaki üretim artışı ticaret hacmini
nilen tedarikçi pazarların olduğu gelişmiş genişletmiş şehirlerin çevresini oluşturan
kasabalara dönüşmekteydi. köylerden bazıları gelişerek “şâristan”

Böylece Fergana vadisi ve çevresinde ta- denilen sabit pazarların yer aldığı kasa-
rım devriminin tamamlandığı VI-X. yüz- balara dönüşmüşlerdi. Bu tedarikçi tarım
yıl arasındaki bu başlangıç döneminde çevresine bağlı olarak kendiliğinden veya
kasabalarda “şâristan” denilen geçici yönlendirilerek hızla gelişen şehirler orta-
pazarların olduğu kasabalar ortaya çıktı. ya çıktı. Bu şehirler, daha önceki kale-şe-
Yine bu dönemde şehirlerde “şehristan” hirlere göre çok daha büyük ve gelişmiş
denilen kalıcı/sabit ticaret merkezleri or- olan, merkezinde “şehristan” denilen ka-
taya çıktı. Bu dönemin bir diğer özelliği palıçarşıların, dinî yapıların, eğitim ku-
de Batı Göktürklerin 658’de Doğu Gök- rumlarının yer aldığı şehirlerdi. Ve hızla
türklerin de 745’te yıkılmasından sonra daha önceki “kale-şehir”lerin yerini ala-
VIII. yüzyıldan X. yüzyıla kadar kağanın rak İpek Yolu üzerinde yayılmışlardı.
yerine yabgunun atadığı beylerin yönet-
tiği birbirinden bağımsız şehirlerin yer
almasıydı. Bu nedenle tarım devriminin Buhara-Semerkand ve Çevresi
tamamlanması ancak X. yüzyılda böl- Dünya şehircilik tarihinde köy-kasaba ve
geyi hâkimiyeti altına alan Sâmânîler, şehirlerin kuruluş ve gelişimini tarımda-
Karahanlılar, Hârizmşahlar, Gazneliler ki gelişmelerle ilişkilendirerek anlatan ilk
ile bunların yerini alan ve İpek Yolu şe- eserin yazarı Buhara’nın Nerşah köyünde
hirlerini Anadolu’ya, Avrupa sınırlarına doğan Nerşahî’dir (ö. 348/959). VI. yüz-
kadar ulaştırarak aynı zamanda üretimi yıldan itibaren Marevarünnehir’in tarım
toplama ve dağıtma kurumu olarak ge- havzasını oluşturan Fergana ve çevresi-
liştirdikleri vakıf işletmeler yoluyla kır ni anlattığı Târîhu Buhârâ adlı eserinde
ve şehirleri birbiriyle ilişkilendirerek ku- Nerşahî, göçebe hayvancılık ve çift-
11
rulan kervansaraylar, hanlar, dükkanlar,
ticaret ve sanayi siteleri ile İpek Yolu ti-
caretini zirveye taşıyan Selçuklular döne- 11 Yazarın tam künyesi Ebû Bekr Muhammed b.
Ca‘fer b. Zekerriyyâ b. el-Hattâb b. Şureyh’dir.
minde tamamlanmıştır.
Buhara’nın köylerinden Nerşah’ta doğmuştur.
Tarım devriminin tamamlanma evresinde Arapça kaleme aldığı eserini 332/943-944
tarımda ortaya çıkan büyük üretim artı- yılında tamamlamış ve Sâmânî Emiri el-Hamîd
Ebû Muhammmed Nûh b. Nasr b. Ahmed b.
şıyla birlikte ulu cami ve çevresinde ka- İsmail’e (943-954) sunmuştur. Arapça orijinali
palıçarşının yeni şehir ticaret merkezini günümüze ulaşmayan eserin büyük bir kısmı
Ebû Nasr Ahmed b. Muhammed el-Kubâvî

TEDARİKÇİ VAKIF İŞLETMELERİNİN ORTAYA ÇIKIŞI - 33