Page 281 - ANADOLU SANAYİ DEVRİMİ

Selçuklu - Osmanlı Klasik Iktisat Sisteminin Unsurları

Selçuklu döneminde başlayıp Osmanlı olabilmekteydi. Meslek birliği mensup-
döneminde iktisadi yönüyle olduğu gibi larına iktisadi felsefe ve düşünce içeren
hukuki yönüyle de oluşumunu tamam- iş ahlâkı eğitimleri de bu merkezlerde
layarak sistem haline dönüşen “klasik veriliyordu.
iktisat sistemi”, Osmanlı yeniçağında Osmanlıların, uyguladıkları iktisat huku-
(1500-1750) Anadolu sanayi devriminin ku ve piyasa düzenleyici devlet politika-
tamamlanmasıyla zirveye ulaşarak gelişi- larıyla bu iktisadi felsefe-düşünceyi geliş-
mini tamamlamıştır. Osmanlı klasik ikti- tirerek, tarım, ticaret ve sanayi alanında
sat sistemi, Tanzimat döneminin başlan- tüm ekonomiye şamil bir iktisat sistemine
gıcına (1839) kadar uygulanmaya devam dönüştürdüklerini görmekteyiz. Böylece
etmiştir. Tanzimat dönemine kadar devam eden

Başlangıç itibariyle Selçuklu ve Osmanlı Osmanlı klasik iktisat ekolü ve iktisat sis-
iktisadi düşüncesininin dayandığı temelle- temi oluşturulmuş bulunmaktaydı.
ri anlatan belgeler, Ahî fütüvvetnâmeleri Selçuklu sanayi devrimiyle temelleri atı-
ve Ahî şecerenâmeleridir. Selçuklu sanayi lan ve Osmanlı döneminde tamamlanan
devriminin devamı olarak Osmanlı tarım, Selçuklu-Osmanlı klasik iktisat sistemi-
ticaret ve sanayi alanında Osmanlı müte- nin beş temel unsurunu başlıklar halinde
şebbislerinin, meslek erbabının, çalışan- şöyle sıralayabiliriz:
ların eğitiminde, yetiştirilmesinde kulla-
nılan bu metinler, Ahî Evran Vakfı’ndan 1. Özgür müteşebbis ve çalışanlara dayalı
icazetli meslek kuruluşlarının yöneticileri örgütlenmiş özel sektör (kişisel özgürlük
olan Ahî-şeyhler tarafından kaleme alın- yerine, hem kişisel özgürlük/hür müteşeb-
mıştı. Ahî Evran’ın eserlerinde kaleme bis hem de bu özgür müteşebbislerin kur-
aldığı tasavvuf felsefesi içinde yer alan dukları özerk meslek örgütleri).
iktisat felsefesi, iktisadi düşüncelerden 2. Örgütlü özel sektör eliyle ve devlet des-
hareketle kaleme alınmıştı. teğiyle yürütülen, tedarik, üretim ve satış

Ahî Evran tarafından geliştirilen İslâm ta- aşamalarında örgütlenmiş serbest piyasa
savvufuna dayalı iktisadi felsefe, iktisadi ekonomisi (doğal ekonomi-görünmez el
düşüncenin Ahî-şeyhler tarafından işlen- yerine).
diği bu metinler, her meslek birliğinin/ 3. Üretici ve tüketici lehine fiyat istikrarı
loncasının yönetim merkezinde, yönetici ve arz bolluğu sağlayan toptan ve pera-
olan şeyh, Ahî-baba, kethüdâların uhde- kende piyasalar/pazarlar. Toptan piyasa-
sinde bulunduruluyordu. larda serbest fiyat, perakende piyasalarda

Meslek birliği yönetim merkezleri, vakıf- narh sistemi (Serbest pazar yerine gelişti-
lar tarafından meslek birliği yöneticisine rilmiş piyasalar/pazarlar).
tahsis edilen tekke ve zâviyeler olduğu 4. Özgür kişilerin kapital birikimini vak-
gibi, meslek birliğine ait “lonca yeri” de federek koruyan, vakıflarda toplanan

280 - ANADOLU SANAYİ DEVRİMİ