Page 289 - ANADOLU SANAYİ DEVRİMİ

ait yapıları, şehirdeki konutların önemli gilendirilmesini ve taşradaki askerî-sivil
bir bölümünün inşa edeni, kurucusu ve bürokrasinin ücretlerini içeren cari har-
sahipleriydi. Kır ve şehirdeki altyapı yatı- camaları içerir. Üçüncüsü “vakıflar”dır.
rımlarını işleterek elde ettikleri gelirlerle, Altyapı yatırımlarını ve kamu sosyal yar-
kasaba ve şehirlerde inşa ettikleri ticari, dımlarını içerir.
sınai, sosyal ve dini-kültürel altyapıların Merkez kamu maliyesi, timar vergi ge-
onarımı ve yenilemesini sağlayarak şehir- lirlerini ve vakıf vergi gelirlerini içermez.
lerin bu önemli fiziki yapılarının sürekli- Bunlardan timar vergi geliri merkez dışın-
liğini sağlıyorlardı. daki askerî harcamalara ayrılmıştır. XVI.

Devlet kamu yararına vakfedilen serma- yüzyılın ortalarında timar sistemi ile top-
yeye katkı sağlamak üzere, özellikle ta- lanılan vergi geliri, toplam vergi gelirinin
rım kesiminden elde edilen vergi gelirleri- %37’sini oluşturuyordu.
nin bir kısmını (ortalama %10) vakıflara Aynı yüzyılda vakıflara ise toplam büt-
tahsis etmişti. Yine devlet, kamu yararına çe vergi gelirinin %10-12’sinin transfer
vakfedilen sermayeye katkı sağlamak üze- edildiğini görüyoruz. Bunun anlamı dev-
re, şehirlerdeki rant-kira getirecek önemli let vakıflara, kendi bütçesinden belirtilen
alanları vakıflara imtiyaz/rant sağlamak oranda kamu yatırımı yapılmasını temin
üzere vermekteydi. İmtiyazlı rant oluş- edecek kaynak aktarmaktaydı.
turan bölgelerde inşa edilen çarşı, han,
dükkan gibi yapılardan elde edilen kira Klasik dönem Osmanlı kamu maliyesi
geliriyle vakfın hayratı olan ve şehrin ih- bütçesini Avrupa devletleri ile kıyas etti-
tiyacı olan sosyal, dini, kültürel ve ikti- ğimiz zaman nispeten küçük olduğu gö-
sadi altyapıyı inşa etmek üzere belirlenen rülür. Bunun en önemli sebebi Osmanlı
alanlar, yine bir imtiyaz olarak vakıflara merkez kamu maliyesinin askerî ve sivil
verilmişti. bürokrat ücretleri ve savaş harcamaları-
nın finansmanından oluşmasıdır. Özel-
likle timar sektörüne ve vakıflara tahsis
Vakıf Destekli Sosyal Devlet edilen vergi gelirlerini içermemesidir.
Devletin finansman ihtiyacı sınırlandırıl-
Bu beşinci unsur aslında dördüncü unsu- dığı için vergi gelirleri ve vergi oranları da
run yani vakıf sisteminin uygulamadaki Avrupa’ya göre makul ölçülerdeydi.
doğal sonucu olarak ortaya çıkmıştır.
Bu özelliklerine baktığımızda Osmanlı
Osmanlı sosyal devlet düşüncesini an- devletinin kamu yatırımlarına ve sosyal
layabilmek için klasik dönem Osmanlı yardıma kaynak aktararak sosyal dev-
maliyesine kısaca bakmak yararlı olur. let niteliğinde olduğunu, yatırımları özel
Osmanlı maliyesi üç unsurdan oluşmak- sektöre bırakarak piyasa düzenleyici ve
taydı. Bunlardan ilki “merkez kamu denetleyici rol oynadığını, bu anlamda
maliyesi”dir. Merkezin askerî-sivil bü- hem sosyal devlet hem de serbest piyasa
rokratik harcamalarını içerir. İkincisi ekonomisini destekleyen devlet rolünü
“timar”dır. Bitkisel tarım üretiminin ver- üstlendiğini görüyoruz.

288 - ANADOLU SANAYİ DEVRİMİ