Page 132 - ANADOLU SANAYİ DEVRİMİ

Vakfa gelir getiren bu yatırımlar için nayi, kır, kasaba ve şehirlerin altyapısının
“vakıf akarlar” tanımı kullanılır. Vakıf inşasına yönlendirdiler.
akarlardan elde edilen bu kira gelirleriy- Selçuklu ve Osmanlı’da tarım, ticaret ve
le de vakıf hayratı için gerekli harcama- sanayi devrimiyle birlikte, hayvani ve zi-
lar gerçekleştirilir. Bu bir vakıf işletme rai üretim, öncesiyle kıyaslanamayacak
sistemidir. düzeyde artmış olduğundan, vakıf işlet-

Böylece Selçuklu ve Osmanlılar, ticaret, meler de öncesine göre kıyaslanamaya-
sanayi ve şehir altyapı yatırımlarını doğ- cak ölçüde sürekli artarak, tarım, ticaret
rudan devlet eliyle değil, teşvik ederek va- ve sanayinin gelişmesi için gerekli altya-
kıf işletmeler eliyle yapmışlardır. pı yatırımlarını gerçekleştirerek önemli
bir iktisadi büyüme ve kalkınma etkisi
Vakıf Işletme Modeli yapmıştır.

Bu model, vakıf hayratların yine aynı
vakfa ait akarlarla finanse edilmesine Sektörlerarası Transfer Usulü
dâyanıyordu. Artık vakıf işletmesi olma- Olarak Vakıf Işletmeler
dan vakıf kuruluşuna izin verilmiyordu. 2 Vakıf işletmeler, tarım üretiminden, ikta
Bu vakıf işletmeleri sisteminde devlet, va- ve tımar gelirlerinden ve ticaretten sağ-
kıfların denetimini ve vakıfların süreklili- lanan sermaye birikimini doğrudan yeni
ğinin temini için vakıfların teşvik edilme- tarım, ticaret, sanayi ve şehir altyapı ya-
sini üstlendi. tırımlarına yönlendirebilen önemli bir
iktisadi organizasyondur. Vakıflar, sınai
Bu modelde vakıf akarlar, üretim için ge- ve ticari altyapı yatırımlarıyla kurdukları
rekli ticari-iktisadi altyapı yatırımların- alışveriş merkezleri olan çarşıları, hanları
dan oluşuyordu. Böylece hem vakfın hay- ve üretim merkezleri olan sanayi sitelerin-
ratını finanse ederken, üretim için gerekli deki işyerlerini kiralayarak elde ettikleri
altyapı yatırımlarını da gerçekleştirmiş gelirleri ise, kamu yararına eğitim, dinî,
oluyordu. sosyal ve kültürel amaçlar için harcarlar. 3

Üretim özel sektör eliyle yapılıyordu. Devlet, vakıf işletmelerin yatırım gücü-
Çiftçi bitkisel üretim, göçebe yörükler nü arttırmak için vakıf işletmelere vergi
hayvancılık, serbest tüccar ticaret, esnaf muafiyetleri ve vergi geliri tahsisleri sağ-
birlikleri de sanayi üretimi yapıyordu.
lamış, bu teşviklerle vakıfların kurulması
Selçuklular gibi Osmanlılar da tarım üre- ve yaygınlaşmasını gaye edinmiştir. Böy-
timinden sağlanan sermaye birikimini va- lece hem ticari ve sınai altyapı yatırımla-
kıf işletmeler vasıtasıyla tarım ticaret, sa- rını tüm Osmanlı coğrafyasına yayarak
artırma yoluna gidilmiş hem de bunlar-
dan sağlanan kira gelirlerindeki artışla,

2 Ahmed Kala, Türk İktisat Tarihi, İstanbul:
İSUZEM Yayınları, 2015. Ahmet Kala, İktisadi
Dünüşce Tarihi, İstanbul: İSUZEM Yayınları,
2015. 3 Ahmed Kala, Türk İktisat Tarihi, 2015, 3. Bölüm.

ÜRETİMLE İLGİLİ VAKIF İŞLETMELER - 131