Bazı sanatkârlar bir sanat dalında derinleşirken bazıları, medeniyet coğrafyamızın farklı güzellik vadilerinde dolaşarak kendilerine has sanat terkibi kurar. Özkan Birim’in sanat yolculuğu da böylesi asliyet ve terkip şuuru üzerinde yükseliyor. İzmir’de hüsn-i hat, ebru, tezhip ve kalemişi sahalarında eserler veren, öğreten ve edindiği sanat tecrübesini talebelerine aktaran Birim, çok yönlü sanatkâr kimliğiyle dikkat çekiyor.
Hüsn-i hat, ebru, tezhip ve kalemişi… Dört ayrı sanat dalı, dört farklı güzellik âlemi… Her birinin kendine mahsus malzemesi, tekniği, meşk usûlü ve estetik boyutları bulunuyor. Bununla birlikte öz sanatlarımız, Anadolu irfanından neş’et eden medeniyet tasavvurunun ve bu toprakların güzellik telakkîsinin farklı cephelerini teşkil ediyor. Kimi zaman hilye-i şerîfede, kimi zaman tezhibin paftasında, mimarî mekânların duvarlarında yahut suyun üzerinde, ebru teknesinde tezahür eden güzellikler, aslında aynı kökten besleniyor: İ‘lâ-yı kelimetullah.
İzmir’de, bir önceki paragrafta arz ettiğimiz sanat iklimlerinin izini süren, farklı sanat dallarını birbiriyle konuşturan ve sahip olduğu birikimi talebelerine aktaran hezarfen bir sanatkâr var: Öğretim Görevlisi Özkan Birim.
Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Türk Sanatları Bölümü’nde akademi ve sanat alışmalarını sürdüren Birim; hüsn-i hat, ebru, tezhip ve kalemişi sahalarındaki üretimleri, eğitim faaliyetleri, sergileri, çalıştayları ve sanat etkinlikleriyle Ege’den cihana selâm veriyor. Onu evvelemirde hattat, ebrucu yahut tezhip sanatçısı olarak tanımlamak, sanat yolculuğunun ufuklarını ifade etmekte kifâyetsiz kalabilir. Zira Özkan Birim, geleneksel sanatların birbirinden kopuk alanlar olmadığını bilen ve bu hakikati kendi sanat hayatında tatbik eden hezarfen sanatkâr.
Ustaların İzinde Çalışma Azmi
Geleneksel sanatlarımızda ustanın yeri başkadır. Zira ustasız sanatkâr olunmaz! Bilgi, yalnızca kitaplardan yahut teorik metinlerden öğrenilmez; kalemin kâğıtla buluşmasında, fırçanın hareketinde, ebru teknesindeki boyanın kıvamında ve motifin kuruluşunda hocanın tecrübesi müşâhede edilir.
Özkan Birim’in tezhip sanatına yönelmesinde, 1991 yılından itibaren tanıdığı Prof. Dr. Ayşe Üstün’ün müstesna bir yeri vardır. F. Rikkat Kunt’un talebesi Çiçek Derman’dan ders ve feyiz alan Üstün, renklerin kompozisyon içindeki tesirini ve geleneksel sanat estetiğini Birim’e tanıtmıştır. Kendisini tezhip sanatı silsilesinin dördüncü kuşak talebesi olarak gören Birim, hocasından tezhibin tarihî gelişimini, kompozisyon zenginliğini, dönemlere göre renk ve uygulama özelliklerini öğrenmiş; motiflerin tahririnde duygu ve estetiği buluşturan incelikleri kavramıştır. Eserlerini sergilemeden önce hocasının görüşlerine başvurmayı önemseyen sanatkâr, bu bağı köklü sanat geleneğinin devamı olarak görmektedir.
Hat sanatı eğitimine 1991 yılında Prof. Dr. Aynur Maktal’ın rehberliğinde başlayan Özkan Birim, yazı tarihi, Türk hattatlarının sanata katkıları, yazı çeşitleri ve kullanılan malzemeler üzerine kapsamlı eğitim almıştır. Usta-çırak ve hoca-talebe geleneği içinde şekillenen bu birikim, ilerleyen yıllarda “Hat Tasarımı” dersini yürütmesine imkân sağlamıştır.
Özkan Birim’in yetişmesinde, usta-çırak meşk geleneğine dayanan “semâ metodu” önemli bir yer tutmaktadır. Hüsn-i hat ve ebru ustası Ahmet Sabri Mandıracı ile 1995 yılında tanışan Birim, hocasından ebrunun teknik inceliklerini ve Mustafa Düzgünman’dan devraldığı estetik anlayışı öğrenmiştir. Yıllar içinde aile sıcaklığına dönüşen bu münasebet, Birim’e ebruya bakışın yanı sıra suya bırakılan renklerle ünsiyet kurmanın inceliklerini de kazandırmıştır.
“Bergama Ulu Camii ve Şadırvan Yazıları” başlıklı çalışmasıyla lisans çalışmasını, “Bergama Kitâbeleri” teziyle lisansüstü eğitimini tamamlayan Özkan Birim’in yetişmesinde, manevi babası Prof. Dr. Ali Yardım’ın müstesna bir yeri bulunmaktadır. Ekrem Hakkı Ayverdi ve Samiha Ayverdi’nin kültür ve irfan ikliminde yetişen Ali Yardım Hoca ile 1993-2006 yılları arasında, vefatına kadar birlikte çalışmış ve Anadolu’nun muhtelif şehirlerinde araştırmalar yapmıştır. Yazma eserler, kitâbeler, kalemişleri ve tarihî yapılar üzerine gerçekleştirdikleri incelemeler, “Alanya Kitâbeleri”, “Amasya Burmalı Minare” ve “Amasya Kaya Kitâbesi” gibi eserlerin ortaya çıkmasına vesile olmuştur.
Mezkûr saha çalışmalarında geleneksel kalemişi tekniklerini ve malzemelerini yerinde inceleyerek birikimini derinleştiren Birim, hocasından devraldığı “Yazma Eserlerin Çözümlemesi” dersini sürdürmekte, “Kalemişi Hat Tasarımı” dersinde ise tecrübelerini talebelerine aktarmaktadır.
Sivil ve dinî mimaride restorasyon çalışmaları gerçekleştiren, kalemişi alanında yeni nesil sanatkârlar yetiştiren Birim, bilhassa dinî yapılardaki hizmetlerini manevi mükâfat olarak görmekte; bu eserlerde emeği geçenler için edilen dualara dâhil olmayı hayatının en kıymetli kazanımları arasında saymaktadır.
Sanatın Zekâtı
“Sanatın zekâtı yüzde yüzdür” sözü, Özkan Birim’in sanat anlayışını da özlü biçimde ifade ediyor. Sanatkârın birikimini kendisine saklamayıp talep edenlerle paylaşması, geleneksel sanatların devamlılığı açısından mühim mesuliyettir. Birim’in akademik hayatı da bu anlayışın önemli bir parçasını teşkil ediyor.
Dokuz Eylül Üniversitesi’nde hat tasarımı, ebru uygulamaları ve tezhip gibi farklı sahalarda dersler veren Birim, teorik bilgiyi uygulamayla birleştiren eğitim anlayışıyla öne çıkıyor. Derslikten atölyeye, atölyeden sergi salonuna uzanan bu faaliyetler, öğrencilerin ve farklı yaş gruplarından sanat meraklılarının kadim sanatlarla doğrudan temas kurmasına imkân sağlıyor.
Birim’in sanatkârlığını kıymetli kılan husus, üretmekle yetinmeyip bilgisini aktarması ve araştırmalarını sürdürmesidir. Böylece sanatın zekâtını vermeyi, geleneği yaşatarak gelecek nesillere ulaştırmayı mesuliyet olarak yerine getiriyor.
Hat ve ebru, Özkan Birim’in sanat hayatında birbirini tamamlayan iki mühim alan olarak öne çıkıyor.
Hüsn-i hat, harfi ölçü ve nizam içinde güzel yazma çabası; ebru ise su ve rengin kâğıt üzerinde meydana getirdiği eşsiz bir güzelliktir. Biri kalemin disiplinini, diğeri suyun sürprizlerini yansıtır. Her ikisinin temelinde sabır, dikkat ve devamlılık bulunur.
Hat, uzun bir meşk süreci gerektirirken ebru, suyun ve boyanın tabiatını tanımayı, ortaya çıkan neticeyi kabullenmeyi ister. Birim’in bu iki alandaki birikimi, tezhip ve kalemişi çalışmalarıyla daha geniş bir estetik bütünlüğe kavuşur. F. Rikkat Kunt’un tabiriyle tezhip, hüsn-i hattın elbisesidir. Tezhip yazıyı, kalemişi mimarî mekânı güzelleştirirken ebru da yazıyla buluşarak ona ayrı bir güzellik katar.
Birim’in hezarfenliği, dört farklı alanda eser vermesinin ötesinde, kadim sanatlar arasındaki bağı kavrayıp eserlerine yansıtmasında anlam kazanıyor.
Bergama’dan İzmir’e…
Özkan Birim’in sanat ve akademi yolculuğunda İzmir’in mühim yeri bulunuyor. 1972 yılında Balıkesir’in Burhaniye ilçesinde dünyaya gelen Birim, 1995 yılında Dokuz Eylül Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Geleneksel Türk El Sanatları Bölümü Hat Anasanat Dalı’ndan mezun olmuştur.
Az önce değindiğimiz Bergama üzerine yaptığı araştırmaları, Birim’in hat sanatına levha ve yazı estetiği açısından yaklaşırken tarihî yapıların kitâbelerine, yazının mekânla kurduğu ilişkiye ve geleneksel sanatların kültürel hafızamızdaki yerine de önem verdiğini gösteriyor.
Bugün İzmir’de sürdürdüğü çalışmaların temelinde, Birim’in yıllar içinde edindiği sanat ve akademi birikimiyle çalışma azmi bulunuyor.
İzmir’den Dünyaya…
İzmir’de kök salan sanat yolculuğunu farklı coğrafyalara taşıyan Özkan Birim, geleneksel Türk sanatlarının zenginliğini daha geniş çevrelerle buluşturuyor. Türkiye’nin muhtelif şehirlerinde düzenlenen sergi, çalıştay ve sanat etkinliklerine katılan Birim, uluslararası platformlarda da öz sanatlarımızı temsil ediyor. Hüsn-i hat, tezhip ve ebru sergilerinden uygulamalara, kitap sanatları sempozyumlarından disiplinlerarası sanat etkinliklerine uzanan faaliyetleriyle sanatın farklı alanları arasında bağ kuruyor; İzmir’de edindiği birikimi daha geniş sanat iklimlerine taşıyor.
Atölyeden Sergi Salonuna
Özkan Birim’in sanat hayatında atölyenin hususi yeri bulunuyor. Zira geleneksel sanatların incelikleri, teorik bilgiden ziyade uygulama ve tecrübeyle kavranıyor. Ebru teknesinde kitrenin, boyanın ve fırçanın tabiatını tanımak; kamış kalemle çizginin inceliklerini keşfetmek; tezhip fırçasıyla motifin zarafetini ortaya çıkarmak, ancak bizzat uygulayarak mümkün oluyor.
Birim’in çocuklardan gençlere, öğrencilerden sanat meraklılarına kadar farklı gruplarla yürüttüğü atölyeler, bu tecrübeyi paylaşma gayretinin parçasını teşkil ediyor. 2019 ve 2020 yıllarında “Okulumda Sanat Var” projesi kapsamında düzenlediği ebru çalışmaları, öz sanatlarımızı genç kuşaklarla buluşturma çabasının örnekleri arasında yer alırken, içinde bulunduğumuz takvim yılında Kuşadası İbramaki Sanat Galerisi’nde gerçekleştirdiği ebru atölyesi de bu istikametteki faaliyetlerinin devam ettiğini gösteriyor.
Hâsılı Birim’in çalışmaları, sanatkârlığıyla eğitimci kimliğinin aynı anlayış etrafında birleştiğini ortaya koyuyor.
Hezarfenlik Ağır Mesuliyet!
Geleneksel sanatlarımızın geleceği üzerine konuşurken iyi eserler veren ustaların yanı sıra, yeni sanatkârlar yetiştiren, sanatın, zanaatın arkasındaki düşünceyi aktarabilen isimlere de ihtiyaç duyduğumuzu hatırlamak gerekiyor. Zira sanat eserinin tesir sahası, sanatkârın ömrüyle sınırlı kalabilir. Bununla birlikte eserin arka planındaki sanat anlayışı ve düşünce dünyası yeni nesillere aktarılırsa hem eser hem de onu meydana getirmeye muvaffak kılınan zihniyet yaşamaya devam eder.
Özkan Birim’in hezarfenliğini de bu çerçevede değerlendirmek gerekiyor. Birim, hatla ebru, tezhiple kalemişi arasında kurduğu irtibatla medeniyetimizin güzellik anlayışını farklı sanat dallarında yaşatıyor. Akademisyen kimliğiyle bilgisini sistemleştiriyor, sanatkâr yönüyle eserlerine yansıtıyor, hoca vasfıyla talebelerine aktarıyor. Bu bakımdan onun sanat yolculuğu, şahsî başarı hikâyesinin ötesinde, geleneksel sanatlarımızın yaşatılması ve gelecek nesillere intikali bakımından da önem taşıyor.
Emanetin Hizmetinde
Hocalarından aldığı sanat terbiyesiyle başlayan yolculuğunu bugün İzmir’de sürdüren Özkan Birim, eserler üretirken bir yandan da talebeler yetiştiriyor, bilgi ve tecrübesini sanat meraklılarıyla paylaşıyor. Usta-talebe silsilesinin asıl kıymeti, sanatın inceliklerinin ve arkasındaki anlayışın bu yolla yaşatılmasında ortaya çıkıyor.
Semâ metodunda ustadan öğrenilen, yalnızca kalem tutma biçimi, motif çizme usulü yahut ebru tekniği olmuyor. Asıl kazanım, sanata bakış biçimiyle birlikte sabır, devamlılık, ölçü, edep ve ahlâkî estetik şuur oluyor. Birim’in sanat hayatındaki çok yönlülük de bu değerler zemininde anlam kazanıyor.
İzmir’de akademinin imkânlarını atölyenin tecrübesiyle buluşturan Birim; hüsn-i hattın ölçüsünü, ebrunun hakikatini, tezhibin estetiğini ve kalemişinin dinî ve sivil mimariyle kurduğu münasebeti Anadolu irfanı, Ahilik ve fütüvvet ahlâkıyla mezcetmeye çalışıyor. Onun sanatkâr portresinde farklı alanlarda eserler veren sanatçının yanı sıra, geleneksel sanatları bütün olarak kavrayan ve bu birikimi talebelerine aktaran hakikatli hoca da karşımıza çıkıyor.
Gelenek, Gelecektir!
Tezhip sanatçısı Prof. Dr. Münevver Üçer’in ifadesiyle, “Gelenek, gelecektir.” Kadim sanatlarımızın güzellikleri, hocadan talebeye aktarılırken her kuşakta yeniden yorumlanıyor ve geleneğin köklerinden beslenerek yeni bir dinamizm kazanıyor.
Ustanın vazifesi, sanatını ehil talebeler yetiştirerek yaşatmak oluyor. Bilgi de mutluluk gibi paylaşıldıkça çoğalıyor, bereketleniyor. Sanatın devamlılığı, meydana getirilen eserler kadar yetişen talebelerle de mümkün oluyor. Özkan Birim’in sanat yolculuğunda bu anlayışın izlerini görmek mümkün. Birim, ustalarından öğrendiklerini koruyarak kalemle ve fırçayla üretmeyi sürdürüyor; derslikte ve atölyede birikimini yeni kuşaklara aktarıyor. Böylece gelenek, ehil ellerde geleceğe uzanıyor.
Birim, geleneksel İslâm-Türk sanatlarını Allah’ın kelâmına ve dinî mekânlara hizmet etmenin farklı tezahürleri olarak değerlendiriyor. Hattatın Kelâmullah’ı en güzel şekilde yazmasını, müzehibin bezemesini, nakkaşın ibadet mekânlarını şenlendirmesini, ebrucunun ise Yaradan’ın yarattığı güzellikleri renklerin ahengiyle ifade etmesini aynı hizmet anlayışının farklı görünümleri olarak görüyor. Geleneği geçmişten tevarüs edilen, bugün yaşatılan ve geleceğe aktarılan canlı bir kültür olarak telakkî ediyor. Sanatın özünü ise bakmakla görmek, görmekle hissetmek arasındaki ince çizgide arıyor. Hocalarından edindiği sanat anlayışını ve estetik zevki yaşatarak gelecek nesillere ulaştırmayı meslek hayatının temel vazifelerinden biri sayıyor.
Sanatkârın bu anlayışını özetleyen son kelâmı ise İzmir’den geliyor: “Gelenekli İslâm sanatları, Hakk’a hizmetin renklerde, çizgilerde ve nakışlarda tecessüm etmiş hâlidir. Hattatın kaleminde kelâma, müzehibin fırçasında güzelliğe, nakkaşın nakşında mekâna, ebrucunun renklerinde ise kâinattaki ilâhî tecellilere dönüşen bu sanatlar, geçmişten devralınan emaneti geleceğe taşıma gayretidir. Zira gelenek, mazide kalmış hatıralar yekûnu değil, bugün yaşayan ve yarına intikal eden köklü kültürdür. Sanat ise bakmakla görmek, görmekle hissetmek ve hissettiğini estetik dille ifade etmek arasındaki ince çizgide saklıdır.”
İbrahim Ethem Gören, 15.10.2026 / Yazı No: 520
