Bir bilge, sanatı ve zanaatı şöyle tarif etmiş: “Sanat, insanı değerli kılan, insanı insan yapan bütün ruh güzelliklerinin eşyaya ve eşyanın takdimine yansımasıdır.”
İnsan Ahsen-i Takvîm Üzere Yaratılmıştır.
Elhak, doğrudur. İnsan, ahsen-i takvîm üzere; en güzel kıvamda yaratılmıştır. Bunun içindir ki güzel görür, güzel söyler ve güzel eyler. Güzellikler önce ustaların gönüllerine, gözlerine ve ellerine çarpar. Ardından kabiliyetle, emekle, azimle, gayretle ve sabırla yoğrularak sanata, zanaata ve esere dönüşür.
İşte o zaman usta bir elin çektiği edalı celî sülüs elifinin önünde dalıp gideriz. Bir ata vurulacak eyerin koşum takımlarındaki bakır kakmalarda ruhumuzun ışıltılarını görürüz. Bir tezhibin paftalarında dağılıp ötelerin ötesine yol alırız. Bir çininin turkuazına karışıp ateşlerde pişer, bir nakkaşın fırçasında en esrarlı renk olmayı hayal ederiz. Bir tesbih ustasının habbeleriyle yıllarca sürecek çilelerin sabrına çekiliriz.
Ustalarla Mesleği, Sanatı ve Hayatı Kuşanırız.
Bir mûsikî ustasının nefesinde, bir sazendenin mızrabında ağlamaya dururuz bazen. Hâsılı ustalar bizi ilmek ilmek dokurken güzelliklerle de donatır. Onlarla mesleği, sanatı ve hayatı kuşanırız.
Bugün gündemimizde sanatkâr portresi var. Sanatkâr portremizin öznesinde, bilge nefesin sahibi, mûsikî âlimi Prof. Dr. Mehmet Öncel var. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi öğretim üyesi olan hocamız, ülkemizin önde gelen kuruluşlarının tasavvuf mûsikîsi korolarının şefliğini deruhte ediyor. Uyanış Büyük Selçuklu, Barbaros Hayrettin ve Selahaddin Eyyubi gibi TRT dizilerinde zikir icralarıyla da yer alan Prof. Dr. Öncel'in hayat hikâyesine, ilmî çalışmalarına, mûsikî anlayışına, memleketi Şanlıurfa tavrına, bestelerine ve güftelerine birlikte nazar edelim.
Şanlıurfa'dan İstanbul'a Uzanan Mûsikî Yolculuğu
1980 yılında Şanlıurfa'da dünyaya gelen Mehmet Öncel, memur bir ailenin beş çocuğunun en büyüğü. Maliye teşkilatından emekli olan pederi ve ev hanımı olan validesinin himayesinde yetişmiş. İlk, orta ve lise tahsilini memleketinde tamamlamış.
2007 yılında Marmara Üniversitesi Bilgisayar ve Kontrol Öğretmenliği bölümünden mezun olmuş. Ne var ki çocukluk ve ilk gençlik yıllarından itibaren gönlünde yer tutan mûsikî, onu farklı bir ilmî güzergâha yöneltmiş. Mûsikîye ve hususen tasavvuf mûsikîsine duyduğu alâkayı akademik çalışmalara taşıyan Öncel, “Rauf Yektâ Bey'in Âti, Yeni Mecmûa, Resimli Kitap ve Şehbâl Adlı Mecmualarda Mûsikî ile İlgili Makalelerinin İncelenmesi” başlıklı teziyle 2010 yılında yüksek lisansını tamamlamış.
Akabinde Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İslam Tarihi ve Sanatları Türk Din Mûsikîsi bölümünde, “Hasan b. Ahmed b. Ali el-Kâtib'in Kemâlü Edebi'l-Gınâ Adlı Eseri” başlıklı doktora çalışmasını 2017 yılında ikmal etmiş.
İlmî birikimini farklı sahalarda da geliştiren Öncel, 2014-2015 yılları arasında on beş ay müddetle Ürdün'de Arapça eğitimi almış. İSAR Vakfı'nda Arapça ve İngilizce başta olmak üzere İslâmî ilimler ve sosyal bilimlere dair dört yıllık eğitimini başarıyla tamamlamış. Ayrıca Dr. Mustafa Kılıç hocadan üç yıl boyunca tashih-i huruf, tecvid ve Kur'ân-ı Kerîm'i güzel okuma dersleri görmüş.
Hocamızın çalışmaları akademik araştırmalarla sınırlı değil. Son yıllarda İstanbul'un muhtelif camilerinde cumartesi ve pazar sabahları namazların ardından zikir meclisleri icra ediyor. Hâlihazırda Üsküdar Çilehane Camii'nde cumartesi günleri sabah namazı sonrasında gerçekleştirilen zikirleri Mehmet Öncel Hoca yaptırıyor. Zikirlerin ardından Prof. Dr. Hasan Kamil Yılmaz Hoca, Hüdâyî Divanı'ndan bir nutk-ı şerif okuyarak açıklıyor.
Mûsikî Tarihine İlmî Nazar: İbn Zeyle'nin İzinde…
Prof. Dr. Öncel'in akademik çalışmalarının önemli bir bölümünü XI-XIV. yüzyıl mûsikî eserleri ile dinî mûsikîde iştihar etmiş önemli okuyucuların kayıtlarının incelenmesi ve notasyonu oluşturuyor. Bu sahadaki mesaisinin dikkat çekici ürünlerinden biri, “XI. Yüzyıl Mûsikî Nazariyesi: İbn Zeyle'nin el-Kâfî fi'l-Mûsikâ'sı” adlı kitabı.
Hocamızın diğer telif eserleri arasında Müzik Terimleri Sözlüğü, Türk Müzikolojisinin Kurucusu Rauf Yektâ Bey (üç cilt), Türk Halk Müziği Formları, Çalgılar, Yedi Bölgeden Hikâyeli Türküler, Kemal Batanay Beste Külliyatı ve İsmail Hakkı Bursevî'nin Hayatı, Eserleri ve Besteli Şiirleri (ortak yayın) bulunuyor. Zikrullah Zikir Tertibi ve Zikrullah Zikir Tertibi-2 ise dijital albümleri arasında yer alıyor.
İbn Zeyle'nin mûsikî nazariyesine dair eserini anlamak için önce müellifin ilmî çevresine bakmak gerekiyor. İbn Sînâ'nın gözde talebelerinden olan İbn Zeyle, hocasının birikiminden istifade ederek el-Kâfî fi'l-Mûsikâ'yı kaleme almış. Kindî, Fârâbî ve İbn Sînâ'nın görüşlerini eleştirel bir yaklaşımla değerlendiren müellif, eksik veya hatalı gördüğü hususları ayrıntılı biçimde açıklamış.
Özellikle aralıkların ve perdelerin isimlendirilmesinde geleneğin aksine ebced harfleri yerine sayıları kullanması, îkā konusunda benimsediği yöntem ve ortaya koyduğu açıklamalar, dönemin mûsikî düşüncesi bakımından kıymetli ve yenilikçi yaklaşımlar olarak dikkat çekiyor.
Prof. Dr. Mehmet Öncel, XI. yüzyıl mûsikî tasavvurunun daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunmak maksadıyla bu çalışmayı hazırlamış. İbn Zeyle'nin mûsikîye dair görüşlerini mukayeseli biçimde incelerken eserin Arapça nüshasını da tercüme etmiş.
Annesinin Türkülerinden Camilerin Minaresine!
Mehmet Öncel'in mûsikîyle irtibatı çocukluk yıllarına, validesinin hâne halkına okuduğu türkülere dayanıyor. Şanlıurfa'da dünyaya gelmiş olmasını da bu serüvenin mühim bir parçası olarak görüyor. Ona göre Cenâb-ı Allah sanki Urfalıların kodlarına lâhûtî namelerin sırlarını ilham etmiş! Açık hava konservatuvarı olarak da anılan Şanlıurfa'da mûsikî, hayatın hemen her merhalesinde kendisini gösteriyor.
Çocukluk hatıralarını sorduğumuzda şu cevapları vermişti:
“İlkokul yaşlarına kadar zamanım neredeyse evdeki teyp (kasetçalar) ve annemin bizlere güzel sesiyle okuduğu türküler, uzun havalar ve hoyratları dinleyerek geçti. 1985'te ilkokula başlamamla beraber sesimin güzel olduğunu söyleyen hocalarım okul müsamerelerinde ve müzik meclislerinde bana türküler okutmaya başladı. Özellikle dördüncü sınıfta, sanırım 1989 yılı idi, din kültürü dersimize giren yanık sesli Ramazan hocamız dersin bitimine yakın bana ilahiler okurdu.”
“Aşkınla Yak Kül Et Beni Tek Bulayım Mevla'm Seni.”
Öncel, Ramazan Hoca'nın okuduğu bu ilahiyi ilk dinleyişinde ezberlemiş. Öğretmeni, onun ilahiyi tek seferde ezberlediğini fark edince kendisini tahtaya kaldırıp tek başına okutmaya başlamış. Bu hadise, Mehmet Öncel'in ilahi icrasına yönelmesinde ilk teşviklerden biri olmuş.
İlkokul yılları Seyfettin Sucu, İzzet Altınmeşe, Belkıs Akkale, İbrahim Tatlıses, Burhan Çaçan ve Urfalı diğer mahallî sanatkârlarla hâfızların kasetlerini dinleyerek geçmiş.
1989 yılında evlerinin hemen yanı başında Sami Aksoy Camii'nin inşasıyla birlikte mûsikîye duyduğu muhabbet yeni bir mecraya kavuşmuş. Caminin genç ve yanık sesli hâfızı Necati Arslan'ın okuduğu ezanlar, salâlar, ferâciyeler ve Kur'ân-ı Kerîm tilavetleri, onu caminin müdavimleri arasına katmış.
Öncel'in tasavvuf mûsikîsinden anladığı, öncelikle cami ve tekke mûsikîsi… Onun nazarında tasavvuf mûsikîsi, bilhassa cehrî zikir; nefsin tasfiyesi, tezkiyesi ve terbiyesi, hâsılı bir irşad metodu.
Bu noktada sözün yerini mûsikîye bırakalım. Mekteb-i İrfan'da haşyetullahtan yufka gibi incelmiş bir gönülle okunan ilahiye kulak verelim:
“Şem'a yanan pervâneler
Gelsin beraber yanalım
Aşka düşen divâneler
Gelsin beraber yanalım
Yanmaktır bizim kârımız
Arz edelim ahvâlimiz
Cennette cemâl isteriz
Gelsin beraber yanalım”
Zâkirbaşı’nın gönül dilinden dökülen ilahinin ardından “Fa'lem ennehû lâ ilâhe illallâh” kelâmı işitiliyor. Elimizdeki kalemi, kâğıdı bir kenara bırakıyoruz. Zikir kalpten kalbe yol buluyor; salavât-ı şerifeler, Erzurum Ulu Camii'nin kubbesinde nasibini bekleyen güvercinin kanatlarında Mescid-i Nebevî'ye ulaşıyor!
“Allah Allah Allah Allah!”
Zikir bu defa Dâr’ül-Emân’ın orta yerine düşüyor. Zâkirin kalp gözü açılıyor, ezkâr gönülleri kuşatıyor, başzâkir cezbeye geliyor. Nurullah Efendi’nin dili damağına dayanıyor; bedenen ve rûhen zikre duruyor:
“Allah Allah Allah Allah!”
Meşk ve Fem-i Muhsin: Sesin İrşad Kudreti
Mehmet Öncel'e göre tekke mûsikîsinin iki anahtar kelimesi var: Meşk ve fem-i muhsin. Cehrî zikrin temelinde ise hakikatli bir ses bulunuyor. Ecdadın “Ağaç kökünden, insan ise kulağından sulanır” sözü, insanoğlunun irşadında sesin taşıdığı ehemmiyeti veciz biçimde ifade ediyor.
Hz. Dâvûd'un (a.s.) sesiyle hayvanatın ve cemâdâtın meşk ettiğine Sâd Sûresi’nin 18. ve 19. âyetlerinde şâhidiz. Nebiler Nebisi Sevgili Peygamberimiz Muhammed Mustafa (s.a.v.), Cebrâil'den (a.s.) meşk ederek Kur'ân-ı Kerîm'i bize aktarmıştır. Kültürümüzün ana ekseninde de Cebrâilî meşk usulü yer alıyor.
Pek çok ilmin fem-i muhsin bir hocadan talebeye intikal ettiğine, bunun silsile yoluyla asırlardır devam ettiğine ilme’l-yakîn şahidiz.
Mehmet Öncel'in meşk silsilesindeki ilk mühim halkalardan biri hâfız Necati Arslan olmuş. Dinî mûsikî meşkini ilk onunla gerçekleştirmiş. Hocası Necati Arslan'ın okuduğu ezanları, kâmetleri, salâları ve Kur'ân-ı Kerîm tilavetlerini en küçük nüanslarına kadar ezberleyip önce taklit ederek okumaya başlamış.
Bir müddet sonra cemaat ve mahalle sakinleri, Küçük Mehmet'in okuduğu ezanları Necati Hoca'nın okuduğunu zannetmeye başlamış. Okul saatleri dışında zamanının neredeyse tamamını camide geçiren Öncel, bir süre sonra caminin anahtarlarını da elinde bulmuş.
1992 yılında Sami Aksoy Camii resmen açılmış. Kadrolu müezzin, kadife sesli Mustafa Saatçi Hoca da Öncel'in ustaları arasına katılmış. Necati Hoca ve Mustafa Hoca, onu ezan, feraciyye ve salâ okumaya teşvik etmişler.
Bu sebeple Mehmet Öncel'in çocukluk yıllarını anlatırken kendisi için “cami gülü” tabirini kullanmak hiç de mübalağa sayılmaz.
Cami Gülü: Ezanla Geçen Yıllar
Mehmet Öncel, 2000 yılına kadar caminin minaresinden neredeyse hiç inmemiş. Zira cami onun için her şeyden evvel bir tutku. Camisiz bir günü tasavvur edemiyor.
Ezan-ı Muhammedî'yi cehrî zikir olarak görüyor; sesinin ve gücünün yettiği ölçüde en güzel şekilde okumaya çalışıyor. Hoparlörün ulaştığı son noktaya kadar yayılan âvâzının işittiği her canlı ve cansızın ahirette kendisine şahitlik edeceğini düşünüyor.
Çocukluğunda bir gün bile ezan okuyamadığı zaman bir köşeye çekilip sessizce ağlaması, bu muhabbetin ne kadar derin olduğunu gösteriyor. Hiç olmazsa günde bir defa ezan okumalı! Bu keyfiyet, bir nevi onun sünneti hâline gelmiş. Kâmet ise ona ezanın küçük kardeşi gibi geliyor. Ancak kâmette de aynı ciddiyetle yerini alıyor ve en güzel şekilde icra etmeye gayret ediyor.
Urfa Ağzı ve Dinî Mûsikî
Prof. Dr. Öncel'e göre Anadolu'nun mûsikî kültüründe her yörenin kendine mahsus icra yapısı, ses motifi ve kalıpları bulunuyor. Şanlıurfa'ya has “Urfa ağzı” veya “Urfa tavrı” olarak bilinen karakteristik yapı, dinî mûsikî icralarında da kendini gösteriyor.
Ağdalı ve köşeli yapıya sahip Urfa mûsikîsinin belirgin özelliklerinden biri, “curcuna” denilen on zamanlı eserlerde ortaya çıkıyor.
Hocamız, bu farklılığı şöyle açıklıyor:
“Urfa müziğinde icra edilen hicaz bir eserde kullanılan do diyez perdesi sair bölgelerde icra edilen perdelere göre nispeten daha pesttir. Urfa müziği kendisine çok yakın komşu Antep, Mardin ve Diyarbakır'ın müziğinden üslup bakımından farklıdır. Urfa'da halk müziğinin yanında özellikle Türk müziği formlarının ve sazlarının da kullanılması kendini diğer bölgelerden ayıran mümeyyiz vasıflardandır.”
Hocalarından Meşk Ettiği Altı Yüz Eser
Çocukluk yıllarından 2000'li yıllara kadar cami, ezan ve kâmet etrafında şekillenen mûsikî serencamının ardından Mehmet Öncel, üniversite yıllarında daha sistemli bir mûsikî eğitimine yönelmiş.
2000 yılından itibaren İstanbul Üniversitesi Devlet Konservatuvarı sanatçı öğretim elemanlarından Birsen Gecikli (Ortakale), Suat Karahan, Gürkan Ortakale ve Mehtap Demir'den halk müziği dersleri almış. Bilhassa Birsen Hoca'dan sekiz yıl boyunca fasılasız repertuvar dersleri görmüş ve bu süreçte yaklaşık altı yüz eseri meşk etmiş.
Aynı yıllarda Oxfordlular Sıra Gecesi Ekibi’nin en genç elemanı olarak yurt içinde ve yurt dışında pek çok konsere katılmış, sahne tecrübesi kazanmış.
Türk müziği eğitimini Mustafa Sağyaşar, Ayşe Sağyaşar, Metin Özden, Hüseyin Günay ve Elif Ahıs hocalarla sürdüren Öncel, dinî mûsikî derslerini 2010-2014
yılları arasında Mehmet Kemiksiz Hoca'dan almış. Bu dönemde sıkça düzenlenen konserler vesilesiyle neyzen Ahmet Şahin Hoca'dan da istifade etmiş.
Lisansüstü öğrenimi sırasında Nuri Özcan, Nuri Uygun ve Ahmet Hakkı Turabi hocalardan dersler almış. Mûsikî nazariyatını, döneminin kudretli hocalarından merhum İsmail Hakkı Özkan Bey'den, kudüm derslerini İTÜ Devlet Konservatuvarı hocası Engin Baykal'dan almış. Bendiri Mert Nar ve Serdar Bişiren'den, udu ise Enver Mete Aslan, Hasan Hekimoğlu ve Necati Çelik'ten meşk etmiş.
Böylelikle farklı disiplinlerden ve mûsikî mekteplerinden beslenen geniş hoca silsilesi içerisinde hem icra hem nazariyat hem de akademik araştırma bakımından kendisini yetiştirmiş.
Mehmet Öncel: Ritim Ruhun Dirilişinin Sembolüdür.
Mehmet Öncel'e göre ritim, dengenin ve sürdürülebilirliğin sembolü olduğu kadar dirilişin de işaretidir. Onun ifadesiyle ritim, ruhun dirilişinin sembolüdür.
Mûsikî nazariyatında temel enstrümanlardan biri olan ud, Fârâbî, Kindî, İbn Sînâ, İbn Zeyle, Ali el-Kâtib ve Safiyyüddin el-Urmevî gibi nazariyatçılar tarafından mûsikî teorilerinin açıklanmasında esas alınmıştır. Mezkûr mütefekkirler, mûsikî nazariyesini ud sazının perdeleri üzerinden izah etmişlerdir. Ud, kudüm gibi bir misyona sahip olmasa da tasavvuf mûsikîsinin hemen hemen her etkinliğinde kendisine yer bulmuştur.
Mehmet Öncel'in Onlarca Bestesi ve Güftesi Var.
Hocamızın hemen her bestesinin ve güftesinin ardında bir hikâye bulunuyor. Sözleri Yaman Dede'ye ait bir şiir üzerine yaptığı besteyi hangi hissiyatla kaleme aldığını kendisinden dinleyelim: “Daha önce ismen duyduğum bu zat hakkında fazla bir malumatım yoktu. Bundan sekiz-on yıl önce Yaman Dede'nin mevzuubahis edildiği meclislerde onun hatıraları ve yaşamına dair bir dizi konuşmaya şahit oldum. Bunlardan birisi de merhum Emin Işık üstadımızdı. Yaman Dede'yi o kadar sevdiğini hissettim ki bende fazlasıyla merak uyandırdı. Bunun üzerine bir müddet okumalarımı Yaman Dede'ye yoğunlaştırdım.
Rum Ortodoks bir ailenin çocuğu olup asıl adı Diyamandi olan Yaman Dede'nin hayat hikâyesini ve kendisine dair yazıları okuyunca bir müddet onunla yatıp onunla kalktım diyebilirim. Yıllarca ailesinden ve etrafından tepki almamak adına hidayetini gizlemesi, bu yüzden yıllarca sahursuz oruç tutması, namazını mahalle aralarındaki mescitlerde gizlice kılması ve daha pek çok hâli beni derinden etkiledi. Peygamber (s.a.v.) âşığı olan ve Mesnevî sayesinde İslâm'la şereflenmiş bu zatın kaleme aldığı yazılar da kanaatimce tesirli olmalıydı.”
“Gönül Hûn Oldu Şevkinden, Boyandım Yâ Rasulallah.”
Yaman Dede'nin bu şiiri, Mehmet Öncel'de şairin gönül dünyasındaki yanardağın şiddetini hissettirmiş. Hocamız, bestesinin ortaya çıkışını şöyle anlatıyor:
“‘Gönül hûn oldu şevkinden, boyandım yâ Rasulallah’ başlıklı şiiri bende Yaman Dede'nin gönül dünyasındaki yanardağın şiddetini hissettirdi. Allah dostu bu zat, Hz. Peygamber'e (s.a.v.) olan sevgisinden ötürü şefaati kazanırsa ben de kendimi bundan nasiplendirmek adına çorbada tuzumuz olsun deyip bir ümitle bunu besteledim.”
Bir hayat hikâyesinin, bir şiirin ve bir muhabbetin mûsikî diliyle yeniden ifade edilmesi… Mehmet Öncel'in bestecilik serüveninde bu türden gönül yolculuklarının mühim yeri var.
“Ömrümüz Çok Kısa, Yapacak Çok Şey Var.”
Mehmet Öncel Hoca, mûsikîyi tebliğ aracı olarak görüyor. Bu sahada aradığı hususu ise “bihakkın iyi öğrenmek ve öğretmek” şeklinde özetliyor.
Şanlıurfa'da annesinin sesinden dinlediği türkülerle başlayan mûsikî yolculuğu; mahalle camiinde okuduğu ezanlar, hâfız Necati Arslan ve Mustafa Saatçi hocalardan aldığı ilk meşkler, İstanbul'daki mûsikî tahsili, akademik araştırmaları, tarihî mûsikî nazariyatına dair çalışmaları, tekke mûsikîsi ve zikir hizmetleri, besteleri ve güfteleriyle geniş bir irfan yolculuğuna dönüşmüş.
Bu yolculuğun merkezinde ise sesin terbiyesi, meşkin bereketi, fem-i muhsin geleneği ve mûsikîyi hakkıyla öğrenip öğretme gayreti bulunuyor.
Sanatkâr portremizi, Prof. Dr. Mehmet Öncel'in okuyucularımıza bıraktığı mesajla nihayete erdirelim: “Ömrümüz çok kısa, yapacak çok şey var. En büyük duam kıyamete kadar devam edecek çok büyük hayırlara vesile olmak...”
İbrahim Ethem Gören, 16.11.2026/Yazı No: 525