Page 16 - ANADOLU SANAYİ DEVRİMİ

ve köy, kasaba ve şehirlere ticari-iktisadi Bu süreçte vakıflar her kasaba ve mahal-
ve sosyal-kültürel ihtiyaçlara göre dağıtıl- lede hem konutlar, tekke/zâviye, mektep
masında, kısaca iktisadi geliri toplama ve hem de günlük ihtiyaçlar için bakkal,
dağıtma kurumu olarak en önemli rolü kasap ve manav inşa etmeye başladılar.
üstlenmiştir. Merkez mahalle sayısı ise öncesine göre
hızla çoğalarak, böylece sanayi öncesi ti-
Selçuklulur tarım ve ticaret devrimini
tamamlamalarının akabinde 1200’lerin cari çarşıdan oluşan merkez çarşıya ila-
başlarında Anadolu sanayi devrimini ve yeni çarşılar ve sanayi siteleri, merkez
başlatmışlar, ancak Moğol işgaliyle ta- çarşı alanı öncesine kıyasen katlanarak
mamlanamayan bu devrim Osmanlı dö- hızla büyüdü. Vakıflar merkez mahalle-
neminde tamamlanmıştır. Selçukluların lerde, mahalle vakıf yapılarına ilave ola-
geliştirdiği vakıf işletmeler, sanayi dev- rak medreseler, kütüphaneler, aşevleri,
rimi döneminde, tarım-ticaret-sanayiden tabhaneler, darüşşifalar da yaptılar.
elde edilen gelirin toplanması ve dağıtı- Özellikle altyapı yatırımlarıyla gelişen
mında ana kurum olma özelliğini daha kasaba ve şehirlerdeki ticaret ve sanayi
da kuvvetlendirmiştir. Anadolu sanayi merkezlerinin yatırımcıları olan vakıflar,
devrimiyle birlikte iktisadi gelirin üretim bu gelişimden maddi değer olarak en çok
merkezi, tarım sektöründen, yani kırdan faydalanan ve aynı zamanda da halka en
sanayi sektörüne, yani şehirlerdeki üre- çok fayda sunan kurumlardı.
tim merkezlerine kaymıştı.
Elinizdeki kitapta, tedarik yönüyle ya-
Vakıf işletmeler Anadolu sanayi devri- şanan tarım, ticaret ve sanayi devrimi
mine kadar ticaret yolları üzerinde ker- sürecinde yapı değişimi ele alınmaya ça-
vansaraylar, ıssız yerlerde tekke-zâviyeler lışılmaktadır. Bu yönüyle üzerinde dur-
şehirlerde ise daha çok mescit ve camiler duğumuz konular hakkında kısaca bilgi
inşa ediyor, merkez caminin (ulu cami- vermemiz gerekmektedir.
nin) çevresinde ticaret merkezi olarak ka- Özgür göçebe hayvancılık ve çiftçilik ya-
palı-çarşılar yapıyorlardı.
pan çiftçilerin pazara yönelik artan üre-
Anadolu sanayi devriminin Osmanlı timi ticaret yollarıyla birbirine bağlanan
yükselme döneminde tamamlanmasın- İpek Yolunun ve Baharat Yolunun birle-
dan sonra vakıf işletmeler, şehirlerdeki şimiyle oluşan ticaret otobanıyla bölgeler
iktisadi-ticari yatırımlarını zirveye çıkar- arası ticarete konu olmuştur.
mışlardı. Bu dönemde şehirlerin toplama Selçuklu, tarım devrimiyle artan pazara
ve dağıtım merkezleri olan önceki ticaret yönelik üretim akabinde ticaret devrimini
merkezlerinin yanına sanayi siteleri olan getirmişti. 1000-1200 yıllarında yaşanan
sıra dükkanlar ve hanlar inşa etmeye, ar- tarım ve tarımsal üretim artışına dayalı ti-
tan nüfusu iskân etmek için cami ve mes- caret devriminin ortaya çıkardığı kurum-
citler etrafında gelişen yeni mahaller inşa lar vardı.
etmeye başlamışlardı.

GİRİŞ - 15